Dữ liệu và thống kê trong golf đã chuyển từ vài con số đơn giản như số cú putt mỗi vòng hay tỷ lệ lên green đúng chuẩn sang hệ thống ghi tọa độ từng cú đánh và chỉ số strokes gained (số gậy được hoặc mất so với mức trung bình). Thay đổi này cho phép trả lời câu hỏi mà thống kê cũ không trả lời nổi: một tay golf thắng hay thua người khác chủ yếu ở cú phát bóng, cú đánh vào green, bóng ngắn hay putt. Kết quả có khi đi ngược với niềm tin lâu đời của giới chơi golf.
Thống kê truyền thống và những cái bẫy của nó
Trong nhiều thập niên, bảng thống kê golf gồm những chỉ số quen thuộc:
- Quãng phát bóng trung bình (driving distance).
- Tỷ lệ trúng fairway (fairways hit).
- Tỷ lệ lên green đúng chuẩn (GIR, greens in regulation): bóng nằm trên green sau số gậy bằng par trừ hai.
- Số cú putt mỗi vòng.
- Tỷ lệ cứu par (scrambling) khi không lên green đúng chuẩn, và tỷ lệ cứu từ bẫy cát (sand saves).
Những chỉ số này dễ ghi, ai cũng hiểu, nhưng có lỗi thiết kế. Ví dụ điển hình là số cú putt mỗi vòng. Một người lên green ít, phải đánh bóng ngắn nhiều và đưa bóng sát cờ, sẽ có ít cú putt. Một người lên green nhiều nhưng bóng thường nằm xa cờ sẽ có nhiều cú putt. Nhìn số putt, người đầu trông như putt giỏi hơn, trong khi có thể chỉ là họ đánh vào green kém hơn.
Tỷ lệ trúng fairway cũng vậy: nó không phân biệt bóng lệch fairway một mét vào rough nhẹ với bóng bay vào hồ nước. Còn quãng phát bóng trung bình thường chỉ đo ở hai hố được chọn mỗi vòng.
ShotLink: ghi lại từng cú đánh
Đầu thập niên 2000, PGA Tour đưa vào vận hành hệ thống ShotLink. Ở mỗi giải, đội ngũ tình nguyện viên dùng máy đo laser và thiết bị cầm tay ghi vị trí bóng sau mỗi cú đánh của mọi tay golf. Từ đó, mỗi mùa giải tích lũy hàng trăm nghìn tọa độ cú đánh, kèm thông tin bóng nằm ở fairway, rough, cát, green hay chướng ngại nước.
Lượng dữ liệu này mở đường cho một cách phân tích hoàn toàn mới. Lần đầu tiên, người ta biết chính xác trung bình một tay golf chuyên nghiệp cần bao nhiêu gậy để đưa bóng vào lỗ từ bất kỳ vị trí nào: 150 yard trên fairway, 30 yard trong cát, hay 8 feet trên green.
Strokes gained: ý tưởng của Mark Broadie
Người đặt nền cho phương pháp này là Mark Broadie, giáo sư trường Kinh doanh Columbia ở New York. Ông áp dụng cách nghĩ của ngành tài chính định lượng vào golf. Năm 2011, PGA Tour bắt đầu công bố chỉ số strokes gained: putting, rồi mở rộng dần sang các nhóm cú đánh khác. Broadie trình bày đầy đủ phương pháp và các phát hiện của mình trong cuốn Every Shot Counts xuất bản năm 2014.
Cách tính, bằng một ví dụ
Nguyên lý: mỗi vị trí trên sân có một số gậy kỳ vọng để hoàn thành hố, tính từ dữ liệu của rất nhiều người chơi. Một cú đánh tốt là cú đưa bóng tới vị trí có số gậy kỳ vọng thấp hơn mức thông thường.
Công thức: strokes gained của một cú = số gậy kỳ vọng trước cú đánh − số gậy kỳ vọng sau cú đánh − 1.
Ví dụ với số liệu minh hoạ (không phải bảng chuẩn chính thức):
- Phát bóng ở hố par 4 dài. Số gậy kỳ vọng từ tee: 4,1.
- Bóng dừng trên fairway, còn 150 yard. Số gậy kỳ vọng từ đó: 2,9.
- Strokes gained của cú phát bóng: 4,1 − 2,9 − 1 = +0,2. Cú này tốt hơn mức trung bình 0,2 gậy.
- Nếu cú phát bóng vào rough, còn 170 yard, kỳ vọng 3,2 thì strokes gained là 4,1 − 3,2 − 1 = −0,1.
Cộng strokes gained của mọi cú trong vòng, rồi chia theo nhóm, sẽ biết một người được hay mất bao nhiêu gậy ở từng phần của cuộc chơi.
Bốn nhóm strokes gained
| Nhóm | Bao gồm | Trả lời câu hỏi |
|---|---|---|
| Off-the-tee | Cú phát bóng ở hố par 4 và par 5 | Phát bóng có đặt mình vào vị trí thuận lợi không |
| Approach | Cú đánh vào green, kể cả cú phát bóng ở hố par 3 | Đưa bóng lên green và gần cờ tốt tới đâu |
| Around-the-green | Cú đánh gần green, ngoài mặt green | Bóng ngắn có cứu được gậy không |
| Putting | Mọi cú trên green | Putt tốt hơn hay kém mức trung bình bao nhiêu, đã tính theo khoảng cách |
Điểm hay của strokes gained putting là nó tính tới khoảng cách. Putt vào từ 10 mét được ghi công nhiều hơn putt vào từ một mét. Lỗi của chỉ số "số cú putt mỗi vòng" được sửa tận gốc.
Dữ liệu đã thay đổi niềm tin nào
Câu nói "drive for show, putt for dough" (phát bóng để khoe, putt mới ra tiền) lưu truyền lâu trong giới golf. Phân tích của Broadie trên dữ liệu PGA Tour lại cho thấy, khi so những tay golf hàng đầu với người chơi trung bình của tour, phần lớn chênh lệch đến từ các cú đánh dài, tức phát bóng và đánh vào green, còn putt chiếm phần nhỏ hơn nhiều người vẫn tưởng. Putt vẫn quyết định ai thắng trong một tuần cụ thể, nhưng qua cả mùa, người giỏi nhất thường giỏi nhất ở cú đánh dài.
Một hệ quả khác là cách nghĩ về quãng phát bóng. Dữ liệu cho thấy ở nhiều sân, phát xa hơn mà đôi khi vào rough vẫn có lợi hơn phát ngắn mà trúng fairway, vì cú đánh vào green gần hơn dễ hơn đáng kể. Điều này góp phần vào xu hướng các tay golf trẻ tập trung tăng tốc độ đầu gậy trong khoảng hai thập niên qua, và cũng là một lý do cơ quan luật golf lo ngại về quãng đường.
Dữ liệu cho người chơi nghiệp dư
Người chơi phổ thông không có đội tình nguyện viên đo laser, nhưng vẫn có cách:
- Cảm biến gắn đầu cán gậy: kết hợp với điện thoại có GPS, tự ghi cây gậy được dùng và vị trí cú đánh, rồi tính strokes gained so với mức chuẩn theo trình độ.
- Ứng dụng ghi điểm có thống kê: người chơi tự nhập sau mỗi hố: phát bóng trúng fairway hay không, lên green chưa, mấy cú putt, cú putt đầu xa bao nhiêu.
- Sổ tay: vẫn dùng được. Chỉ cần ghi đều vài thông tin cốt lõi trong mười vòng, người chơi sẽ thấy rõ mình mất gậy chủ yếu ở đâu.
Một lưu ý: chuẩn so sánh phải hợp trình độ. So với tay chuyên nghiệp thì người chơi handicap 20 âm ở mọi nhóm, chẳng nói lên điều gì. Các ứng dụng tốt cho phép so với mức của người cùng handicap.
Góc nhìn hôm nay: đọc thống kê trên truyền hình cho đúng
Khi xem giải, bảng strokes gained hiện trên màn hình cho biết tay golf dẫn đầu đang thắng nhờ đâu. Người dẫn đầu nhờ putt cực tốt trong một tuần thường khó giữ phong độ hơn người dẫn đầu nhờ đánh vào green, vì putt dao động nhiều hơn từ tuần này sang tuần khác. Đây là một cách xem golf thú vị hơn chỉ nhìn bảng điểm.
Ai muốn tìm hiểu tiếp nên đọc Every Shot Counts của Mark Broadie, cuốn sách đặt nền cho cách phân tích này. Trang thống kê của PGA Tour và LPGA Tour công khai các bảng xếp hạng strokes gained theo mùa, và một số trang phân tích độc lập còn đi xa hơn với mô hình dự đoán kết quả giải.
Câu hỏi thường gặp
Strokes gained là gì?
Strokes gained là chỉ số đo một cú đánh tốt hơn hay kém hơn mức trung bình bao nhiêu gậy. Nó so số gậy kỳ vọng để hoàn thành hố trước và sau cú đánh, trừ đi một gậy cho chính cú đó. Cộng lại theo nhóm sẽ biết người chơi được hay mất gậy ở đâu.
Ai nghĩ ra strokes gained?
Phương pháp strokes gained gắn với Mark Broadie, giáo sư trường Kinh doanh Columbia. Ông dùng dữ liệu ShotLink của PGA Tour, và PGA Tour bắt đầu công bố strokes gained: putting từ năm 2011. Ông trình bày phương pháp trong cuốn Every Shot Counts năm 2014.
GIR trong golf là gì?
GIR (greens in regulation) là khi bóng nằm trên green sau số gậy bằng par trừ hai: một gậy ở hố par 3, hai gậy ở par 4, ba gậy ở par 5. Tỷ lệ GIR cho biết khả năng đưa bóng lên green, nhưng không cho biết bóng gần cờ tới đâu.
Vì sao số cú putt mỗi vòng là thống kê kém?
Vì nó phụ thuộc vào cú đánh trước đó. Người hay trượt green rồi đánh bóng ngắn sát cờ sẽ ít putt, còn người lên green nhiều nhưng bóng xa cờ sẽ nhiều putt. Strokes gained putting sửa lỗi này bằng cách tính theo khoảng cách của từng cú putt.
ShotLink là gì?
ShotLink là hệ thống ghi dữ liệu của PGA Tour, vận hành từ đầu thập niên 2000. Đội ngũ tình nguyện viên ghi vị trí bóng sau mỗi cú đánh của mọi tay golf tại giải, tạo ra kho dữ liệu khổng lồ dùng cho thống kê, truyền hình và nghiên cứu.