Golf như ta biết ngày nay ra đời ở Scotland vào thế kỷ 15. Bằng chứng chữ viết sớm nhất là đạo luật năm 1457 của vua James II cấm dân chơi "golf" vì bỏ bê tập bắn cung. Trước đó, nhiều nơi ở châu Âu và châu Á đã có lối đánh bóng bằng gậy, nhưng chỉ ở Scotland mới có đủ ba thứ làm nên golf: đánh bóng vào lỗ, đi qua một vùng đất rộng, và đếm số gậy.
Đạo luật 1457: lần đầu chữ "golf" xuất hiện
Tháng 3 năm 1457, Nghị viện Scotland dưới thời James II ra lệnh rằng "fute-ball" và "golf" phải bị "cryit doune", tức là cấm hẳn. Lý do rất thực tế: Scotland đang thường xuyên giao tranh với Anh, đàn ông phải tập bắn cung vào ngày nghỉ, mà họ lại kéo nhau ra bãi cát đánh bóng.
Một lệnh cấm chỉ có ý nghĩa khi thứ bị cấm đã phổ biến. Vì vậy các nhà sử học đọc đạo luật này theo chiều ngược lại: năm 1457, golf đã đủ đông người chơi để triều đình lo lắng. Lệnh cấm được nhắc lại năm 1471 dưới thời James III và năm 1491 dưới thời James IV — nghĩa là cấm mãi vẫn không dẹp được.
Chuyển biến đến vào đầu thế kỷ 16. Năm 1502, Scotland và Anh ký Hiệp ước Hòa bình Vĩnh viễn. Cũng năm đó, sổ chi tiêu của hoàng gia ghi James IV mua gậy và bóng golf từ một người làm cung ở Perth. Ông vua từng cấm golf trở thành người chơi golf hoàng gia đầu tiên có ghi chép.
Những "người họ hàng" của golf ở châu Âu và châu Á
Người Scotland không phải những người duy nhất nghĩ ra trò đánh bóng bằng gậy. Câu hỏi "golf có thật sự của Scotland không" vẫn được bàn tới tận hôm nay, và câu trả lời phụ thuộc vào việc ta định nghĩa golf thế nào.
| Môn | Nơi, thời gian | Giống golf ở đâu | Khác golf ở đâu |
|---|---|---|---|
| Paganica | La Mã cổ đại | Đánh quả bóng nhồi lông bằng gậy cong | Không rõ có lỗ đích; ghi chép rất mơ hồ |
| Chuiwan (chuy hoàn) | Trung Hoa, đời Tống – Nguyên – Minh | Đánh bóng vào lỗ, có nhiều loại gậy | Chơi trên sân nhỏ, không đi qua vùng đất rộng |
| Kolf / colf | Hà Lan, từ thế kỷ 13–14 | Gậy và bóng, chơi ngoài trời, cả trên băng | Đích thường là cột hoặc cửa, không phải lỗ dưới đất |
| Chole | Flanders, Bắc Pháp | Đánh bóng đi xa qua đồng | Hai đội tranh nhau, bên kia được đánh phá bóng |
| Jeu de mail / pall mall | Pháp, Ý, rồi sang Anh | Đánh bóng bằng chày đầu gỗ | Chơi trên đường đất phẳng, gần với croquet hơn |
Chuiwan được biết tới nhiều nhờ cuốn Hoàn kinh (Wan Jing), soạn khoảng cuối thế kỷ 13, mô tả cách chơi và luật lệ. Năm 1991, một học giả Trung Quốc đưa ra giả thuyết golf có gốc từ chuiwan, truyền sang châu Âu qua thương nhân. Giả thuyết này gây chú ý nhưng chưa có bằng chứng nào cho thấy con đường truyền đó. Phần lớn giới sử golf coi chuiwan là một môn song song, không phải tổ tiên trực tiếp.
Với kolf của Hà Lan thì mối liên hệ chặt hơn. Thương nhân hai bờ Biển Bắc qua lại thường xuyên, và có ghi chép người Scotland mua bóng từ Hà Lan. Tranh của Hendrick Avercamp và các họa sĩ thế kỷ 17 vẽ người Hà Lan cầm gậy trên mặt sông đóng băng — hình ảnh rất giống golf. Có thể golf Scotland đã học từ kolf, hoặc cả hai lớn lên cùng nhau. Đây vẫn là chỗ còn tranh luận.
Cái mà Scotland thêm vào và giữ được, là ý tưởng đánh bóng vào một lỗ nhỏ dưới đất ở cuối một chặng đường dài, và người thắng là người dùng ít gậy nhất. Chính công thức đó lan ra toàn thế giới.
Đất links: vì sao golf mọc lên ở bờ biển
Golf Scotland sinh ra trên "links" — dải đất cát nối giữa bãi biển và ruộng đồng. Chữ "links" có gốc từ tiếng Anh cổ hlinc, nghĩa là gò đất, sườn dốc. Loại đất này nghèo, không trồng trọt được, nên người ta để cho cừu gặm cỏ và để dân thị trấn tự do dùng.
Nhiều đặc điểm của golf ngày nay thật ra là "quà" của địa hình links:
- Cỏ ngắn: cừu và thỏ gặm sát, tạo những mảng cỏ mịn tự nhiên — tiền thân của fairway và green.
- Bẫy cát: cừu nằm tránh gió trong các hốc đất, dần dần cào trơ lớp cỏ ra cát. Bunker ban đầu là những hốc như vậy.
- Gió và mặt đất cứng: bóng lăn rất xa sau khi chạm đất, nên lối đánh bóng thấp, cho bóng chạy, vẫn là đặc sản của sân links.
- Đường đi xuyên qua cồn cát: không ai thiết kế, người chơi tự chọn lối giữa các cồn, lâu dần thành hố.
Các thị trấn ven bờ đông Scotland như St Andrews, Leith (gần Edinburgh), Musselburgh, Montrose, Carnoustie đều có ghi chép chơi golf từ rất sớm. Leith Links là nơi vua chúa và quý tộc Edinburgh hay chơi; St Andrews thì gắn với dân thị trấn và giới học giả của trường đại học.
St Andrews và con số 18 hố
Năm 1552, tổng giám mục John Hamilton ban một hiến chương xác nhận quyền của dân St Andrews được dùng đất links để chơi golf, đá bóng, bắn cung và phơi lưới. Văn bản này hay được trích như bằng chứng sớm nhất về golf ở St Andrews, và cũng cho thấy links từ đầu đã là đất công.
Ở thời kỳ đầu, số hố trên mỗi sân không cố định. Leith có 5 hố, Musselburgh có thời 7 hố, Montrose từng có 25 hố. St Andrews chơi 11 hố đi ra, rồi đánh lại chính các hố đó trên đường về, thành 22 hố. Năm 1764, câu lạc bộ ở St Andrews quyết định gộp bốn hố đầu thành hai, nên một vòng còn 18 hố.
Con số 18 không có gì thiêng liêng. Nó lan ra vì uy tín của St Andrews tăng dần trong thế kỷ 19, các sân mới muốn theo chuẩn của "quê hương golf". Còn câu chuyện "18 hố vì một chai whisky có 18 ngụm" là chuyện kể vui, không có tài liệu nào chứng minh.
Bóng và gậy: từ gỗ, da, lông đến cao su
Lịch sử golf chạy song song với lịch sử quả bóng. Mỗi lần bóng đổi, cách chơi và cả nền kinh tế golf đổi theo.
- Bóng gỗ (trước thế kỷ 17): nhiều khả năng làm từ gỗ cứng như sồi, bay không xa.
- Bóng lông vũ – featherie (khoảng thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19): vỏ da khâu lại, nhồi đầy lông ngỗng hoặc lông gà đã luộc mềm. Khi khô, lông nở ra, bóng rất cứng. Một thợ giỏi làm được vài quả mỗi ngày, nên bóng rất đắt — golf vì vậy là môn của người có tiền.
- Bóng gutta-percha – guttie (từ khoảng 1848): làm từ nhựa cây gutta-percha của vùng Đông Nam Á, đun mềm rồi đúc. Rẻ hơn nhiều, bền hơn, và người ta nhận ra bóng cũ trầy xước lại bay ổn định hơn bóng mới nhẵn. Từ đó họ cố tình khắc vân lên bóng.
- Bóng lõi cao su – Haskell (khoảng 1898–1901): Coburn Haskell ở Mỹ quấn sợi cao su quanh lõi, bọc vỏ gutta. Bóng bay xa hơn hẳn, và chỉ sau vài năm đã thay thế guttie.
Guttie là cột mốc lớn nhất. Khi bóng rẻ đi, golf thoát khỏi giới quý tộc, lan tới tầng lớp trung lưu, và sau đó theo chân người Anh đi khắp đế quốc. Gậy cũng phải đổi theo: đầu gỗ mềm hợp với featherie dễ vỡ, còn guttie cứng làm gãy gậy gỗ, nên gậy đầu sắt dần phổ biến.
Từ thú chơi địa phương thành môn thể thao có tổ chức
Trong khoảng 1740–1860, golf Scotland chuyển từ một thú vui tự phát thành môn thể thao có câu lạc bộ, có luật viết, có giải đấu:
- 1744: các quý ông chơi golf ở Leith viết bộ luật 13 điều đầu tiên cho một cuộc thi có giải thưởng.
- 1754: 22 quý ông lập Hội những người chơi golf St Andrews, tổ chức tiền thân của R&A.
- 1860: giải The Open đầu tiên diễn ra ở Prestwick, Willie Park Sr. vô địch. Đây là giải golf lớn lâu đời nhất còn tổ chức.
Cùng thời gian đó, nghề golf ra đời: người làm bóng, làm gậy, caddie, người trông sân. Allan Robertson ở St Andrews là một trong những người làm bóng featherie nổi tiếng nhất, và được nhiều người coi là golf thủ chuyên nghiệp đầu tiên. Học trò của ông, Old Tom Morris, vừa làm gậy, vừa trông sân, vừa thiết kế sân, và bốn lần vô địch The Open.
Tới cuối thế kỷ 19, golf vượt biên giới Scotland. Sân Royal Blackheath ở London, Royal Calcutta ở Ấn Độ (1829), Pau ở Pháp (1856) đều do người Scotland hoặc người Anh lập. Năm 1888, một nhóm người Mỹ lập câu lạc bộ St Andrew's ở Yonkers, New York — cái tên nói lên tất cả.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm dấu vết golf cổ
Muốn hiểu golf ra đời thế nào, đọc sách là một chuyện, đứng trên đất links là chuyện khác. Vài gợi ý cho người mê sử:
- St Andrews, Scotland: sân Old Course là đất công, Chủ nhật thường đóng cửa để dân đi dạo, có thể đi bộ qua cầu Swilcan. Bảo tàng R&A World Golf Museum nằm ngay cạnh hố 18, có bộ sưu tập bóng featherie, guttie và gậy cổ.
- Musselburgh Old Links: một trong những sân golf cổ nhất còn hoạt động, chỉ có 9 hố, cho thấy golf thế kỷ 19 trông như thế nào.
- Leith Links, Edinburgh: nay là công viên, không còn chơi golf, nhưng có bảng kỷ niệm nơi bộ luật 1744 ra đời.
- Bảo tàng ở Hà Lan: Rijksmuseum (Amsterdam) có tranh băng giá của Avercamp, tha hồ soi những người đang cầm gậy kolf.
Với người đọc tiếng Anh, cuốn A History of Golf của Robert Browning (1955) vẫn là tài liệu nền tảng, viết dễ hiểu. Các công trình của sử gia David Hamilton và trang lưu trữ của R&A về golf thời kỳ đầu cũng là nguồn đáng tin.
Điều đáng mang về nhất có lẽ là: golf không do một người nghĩ ra trong một ngày. Nó lớn lên từ đất cát nghèo, từ những bãi cừu gặm, từ những lần bị vua cấm. Hình dạng sân golf hiện đại — fairway, bunker, green — là cách con người bắt chước lại một vùng đất bờ biển Scotland.
Câu hỏi thường gặp
Golf ra đời ở đâu và năm nào?
Golf hiện đại ra đời ở Scotland. Ghi chép sớm nhất là đạo luật năm 1457 của vua James II cấm chơi golf, cho thấy lúc đó môn này đã phổ biến. Không có một năm "khai sinh" chính xác, vì golf hình thành dần qua nhiều thế hệ.
Golf có phải bắt nguồn từ Trung Quốc không?
Trung Hoa có môn chuiwan, đánh bóng vào lỗ bằng gậy, ghi chép từ đời Tống – Nguyên. Có giả thuyết cho rằng golf bắt nguồn từ đó, nhưng chưa có bằng chứng về con đường truyền sang Scotland. Phần lớn giới nghiên cứu coi đây là hai môn phát triển song song.
Vì sao sân golf có 18 hố?
Vì St Andrews chọn 18 hố vào năm 1764, sau khi gộp bốn hố đầu của sân 22 hố thành hai. Uy tín của St Andrews khiến các sân khác làm theo. Chuyện 18 hố ứng với 18 ngụm whisky chỉ là giai thoại.
Vì sao vua Scotland lại cấm chơi golf?
Vì đàn ông mải chơi golf và đá bóng mà bỏ tập bắn cung, trong khi Scotland cần cung thủ để đối phó với Anh. Lệnh cấm ban hành năm 1457, nhắc lại năm 1471 và 1491, rồi mất hiệu lực khi hai nước hòa hoãn năm 1502.
Chữ "links" trong golf nghĩa là gì?
Links là dải đất cát ven biển, nằm giữa bãi biển và đồng ruộng, có gốc từ tiếng Anh cổ nghĩa là gò đất. Đây là nơi golf Scotland ra đời. Ngày nay "sân links" chỉ loại sân ven biển, đất cát, ít cây, nhiều gió.