Luật golf đầu tiên năm 1744: 13 điều luật Leith và ý nghĩa hôm nay

Bộ luật golf đầu tiên được viết ra năm 1744 ở Leith, gần Edinburgh, gồm 13 điều. Người soạn là nhóm "Gentlemen Golfers of Leith", về sau là Honourable Company of Edinburgh Golfers, viết để phục vụ cuộc thi tranh Cây gậy Bạc do hội đồng thành phố Edinburgh tài trợ. Mười ba điều ngắn gọn ấy đặt nền cho gần như mọi nguyên tắc của luật golf hiện đại.

Bối cảnh: một cuộc thi cần luật

Trước năm 1744, golf ở Scotland chơi theo lệ của từng nơi. Ai chơi với ai thì tự thoả thuận. Cách đó ổn khi hai người quen nhau đánh cược, nhưng không ổn khi có một giải thưởng công khai và người chơi đến từ nhiều nơi.

Năm 1744, nhóm quý ông chơi golf ở Leith Links xin hội đồng thành phố Edinburgh tài trợ một giải thưởng. Thành phố tặng một cây gậy golf bằng bạc — Silver Club — để mỗi năm tranh một lần. Người thắng được gọi là "Captain of the Golf", có quyền phân xử tranh chấp trên sân trong năm đó, và phải treo một quả bóng bạc khắc tên mình lên cây gậy.

Để cuộc thi công bằng, nhóm này viết ra luật. Văn bản gọi là Articles & Laws in Playing at Golf, ghi trong biên bản của hội. Người thắng cuộc thi đầu tiên vào tháng 4 năm 1744 là John Rattray, một bác sĩ phẫu thuật ở Edinburgh.

Mười ba điều luật — dịch sát ý

Bản gốc viết bằng tiếng Anh thế kỷ 18, chính tả cổ. Dưới đây là nội dung từng điều, dịch theo ý:

1. Phải đặt bóng phát (tee) cách lỗ vừa đánh xong không quá một chiều dài gậy.
2. Bóng phát phải đặt trên mặt đất.
3. Không được đổi quả bóng đã đánh từ chỗ phát bóng.
4. Không được nhặt đá, xương hay vật gì cản gậy để đánh bóng, trừ khi ở trên "fair green", và chỉ trong vòng một chiều dài gậy quanh bóng.
5. Nếu bóng rơi xuống nước hay chỗ bùn bẩn, được nhặt bóng ra, mang về phía sau chướng ngại, đặt lên tee rồi đánh bằng bất kỳ gậy nào, và chịu cho đối thủ một gậy.
6. Nếu hai quả bóng chạm nhau ở bất kỳ đâu, nhấc quả thứ nhất lên cho tới khi đánh xong quả kia.
7. Khi đánh vào lỗ, phải đánh bóng mình ngay thẳng về phía lỗ, không được đánh vào bóng đối thủ nếu nó không nằm chắn đường.
8. Nếu mất bóng, vì bị ai nhặt hay vì lý do khác, quay lại chỗ đánh lần trước, thả bóng khác và chịu cho đối thủ một gậy.
9. Khi đánh vào lỗ, không ai được dùng gậy hay vật gì để đánh dấu đường bóng tới lỗ.
10. Nếu bóng bị người, ngựa, chó hay vật gì chặn lại, phải đánh tiếp từ chỗ bóng dừng.
11. Nếu đã vung gậy và đưa gậy xuống để đánh, mà gậy gãy vì bất cứ lý do gì, vẫn tính là một gậy.
12. Người có bóng nằm xa lỗ nhất phải đánh trước.
13. Rãnh, mương hay bờ đất làm để bảo vệ links, cũng như "Scholar's Holes" hay "soldier's lines", không tính là chướng ngại; bóng được nhặt ra, đặt lên tee và đánh bằng gậy sắt bất kỳ.

Điều 13 là điều duy nhất mang tính địa phương. "Scholar's Holes" và "soldier's lines" là những chỗ đào bới hoặc vết tích quân lính tập trận trên Leith Links. Ngay trong bộ luật đầu tiên đã có thứ mà ngày nay gọi là "luật địa phương" (local rule).

Đọc 13 điều để thấy tinh thần golf

Đọc kỹ, bộ luật 1744 chứa sẵn mấy nguyên tắc vẫn sống tới hôm nay.

Đánh bóng ở nơi nó nằm

Điều 3, 4 và 10 cùng nói một ý: bóng nằm đâu đánh đó, không đổi bóng, không dọn đường, kể cả khi bóng bị một con chó chặn lại. Đây là gốc của nguyên tắc "play the ball as it lies" và "play the course as you find it" — chơi sân đúng như nó đang là. Golf khác nhiều môn khác ở chỗ người chơi phải chấp nhận cả may lẫn rủi của mặt đất.

Phạt một gậy để được cứu

Điều 5 và 8 lập ra cơ chế "phạt để thoát": bóng xuống nước hay mất bóng thì được cứu, nhưng phải trả một gậy. Ngày nay luật vẫn giữ khung đó: bóng vào khu vực phạt (penalty area) thì có các lựa chọn cứu với một gậy phạt; mất bóng thì quay lại chỗ đánh trước và cộng một gậy — đúng ý điều 8 của năm 1744.

Thứ tự và sự trung thực

Điều 12 quy định người xa lỗ đánh trước, điều 7 cấm cố tình đánh vào bóng đối thủ. Không có trọng tài đi theo từng nhóm, nên luật dựa vào sự tự giác. Truyền thống người chơi tự phạt chính mình bắt đầu từ đây.

Những điều luật đã biến mất hoặc đổi hẳn

Không phải điều nào của 1744 còn sống. So sánh vài điểm:

Chi tiết điều 1 rất đáng chú ý: thời đó không có khu phát bóng riêng, người chơi đặt bóng ngay cạnh lỗ vừa đánh xong rồi phát sang hố tiếp theo. Đất quanh lỗ vì vậy bị dẫm nát, và lỗ cũng không có thành cố định. Mãi tới thế kỷ 19, khu phát bóng mới tách khỏi green, và tới năm 1891 kích thước lỗ mới được chuẩn hoá ở 4,25 inch (108 mm) — con số vẫn dùng tới nay.

Stymie là một quy định sống rất dai. Suốt hơn 200 năm, nếu bóng đối thủ nằm giữa bóng mình và lỗ trên green, mình phải tìm cách đánh vòng qua hoặc bổng qua. Mãi tới khi R&A và USGA thống nhất bộ luật chung năm 1952, stymie mới bị bỏ.

Từ Leith đến St Andrews và cả thế giới

Mười năm sau, năm 1754, Hội những người chơi golf St Andrews thành lập và lấy gần như nguyên văn 13 điều của Leith làm luật cho mình. Các câu lạc bộ khác ở Scotland cũng soạn luật riêng, phần lớn dựa trên khung này.

Trong thế kỷ 19, ảnh hưởng của St Andrews (đổi tên thành Royal and Ancient Golf Club năm 1834) tăng lên, còn câu lạc bộ ở Leith dời đi nơi khác vì Leith Links quá đông. Dần dần luật của St Andrews trở thành chuẩn mà các câu lạc bộ mới tham khảo. Năm 1897, R&A lập Uỷ ban Luật golf, chính thức nhận vai trò người soạn luật. Phía Mỹ, USGA soạn luật riêng từ 1894, và hai bên chỉ thống nhất hoàn toàn từ năm 1952.

Bộ luật đã dày lên rất nhiều: từ 13 điều trên một trang giấy, tới thế kỷ 20 có những bản hơn 30 điều và hàng trăm trang "quyết định" giải thích tình huống. Năm 2019, R&A và USGA ra bản sửa đổi lớn nhất trong nhiều thập kỷ, rút gọn còn 24 điều, viết lại cho dễ hiểu. Vài thay đổi nổi bật của bản 2019:

• Thả bóng từ độ cao đầu gối, không phải ngang vai như trước.
• Thời gian tìm bóng rút từ 5 phút xuống 3 phút.
• Được đánh bóng vào lỗ khi cờ vẫn cắm.
• Vô tình chạm bóng khi đang tìm thì không bị phạt.

Nhìn từ năm 1744, phần lớn các thay đổi này là quay về tinh thần đơn giản ban đầu chứ không phải phát minh mới.

Bản gốc nằm ở đâu

Văn bản viết tay năm 1744 thuộc sở hữu của Honourable Company of Edinburgh Golfers, câu lạc bộ hiện nay có trụ sở ở sân Muirfield, East Lothian. Bản gốc đã được gửi cho Thư viện Quốc gia Scotland ở Edinburgh bảo quản và thỉnh thoảng trưng bày. Cây gậy Bạc nguyên bản cũng vẫn còn.

Một chi tiết hay bị nhầm: có ý kiến cho rằng câu lạc bộ Royal Burgess ở Edinburgh (thường ghi năm 1735) hay Royal Blackheath ở London (tự nhận gốc từ 1608) mới là lâu đời nhất. Các con số đó dựa trên truyền thống của chính câu lạc bộ, chưa có văn bản gốc chứng minh. Còn bộ luật 1744 là văn bản có thật, có ngày tháng, nên các sử gia golf dùng nó làm mốc chắc chắn.

Góc nhìn hôm nay: đọc luật như đọc lịch sử

Ai mới chơi golf thường thấy bộ luật dày và rối. Đọc 13 điều năm 1744 là cách hay để hiểu vì sao luật có hình dạng như bây giờ: mọi điều phức tạp đều mọc ra từ vài câu hỏi rất cũ — bóng nằm đâu đánh đó, mất bóng thì sao, ai đánh trước.

• Bản luật golf hiện hành có miễn phí trên trang của R&A và USGA, kèm ứng dụng tra cứu và video minh hoạ.
• Thư viện Quốc gia Scotland có trang giới thiệu bản gốc năm 1744 và các tài liệu golf cổ.
• Nếu có dịp tới East Lothian, vùng ven biển phía đông Edinburgh có mật độ sân links cổ rất dày: Muirfield, North Berwick, Gullane, Musselburgh.

Lần tới khi nghe một golf thủ chuyên nghiệp tự gọi trọng tài báo phạt chính mình vì bóng lăn nhẹ, hãy nhớ điều 7 năm 1744: đánh bóng "honestly" — ngay thẳng. Chữ đó có mặt từ trang luật đầu tiên.