Kiến trúc sư sân golf làm gì: từ khảo sát đất đến 18 hố hoàn chỉnh

Kiến trúc sư sân golf là người quyết định mỗi hố đi theo hướng nào, đặt green ở đâu, bẫy cát nằm chỗ nào và người chơi phải lựa chọn ra sao ở từng cú đánh. Công việc bắt đầu từ lúc khu đất còn là đồi trọc hay ruộng bỏ hoang, đi qua bản vẽ, thi công tạo hình, trồng cỏ, và nhiều khi kéo dài cả chục năm sau khi sân mở cửa. Nói gọn: họ thiết kế những quyết định mà người chơi sẽ phải đưa ra.

Một nghề sinh ra từ người giữ sân

Ở Scotland thế kỷ 18–19, chẳng ai "thiết kế" sân golf theo nghĩa ngày nay. Người ta đánh bóng trên dải đất cát ven biển, nơi gió và đàn cừu đã tạo sẵn gò đống, hõm trũng. Các hố hình thành dần theo lối đi quen thuộc. Người đầu tiên được nhớ tới như một nhà thiết kế là Old Tom Morris — golf thủ, thợ làm gậy và là người giữ sân (greenkeeper) ở St Andrews từ năm 1865 đến 1903. Ông được mời đi khắp nước Anh để đặt hố cho các câu lạc bộ mới, thường chỉ trong một hai ngày đi bộ cắm cọc.

Khi golf lan sang Mỹ cuối thế kỷ 19, nhu cầu xây sân trên đất không phải bãi cát ven biển khiến nghề này phải bài bản hơn: phải tính thoát nước, đào đắp, trồng cỏ từ đầu. Giai đoạn khoảng từ thập niên 1910 đến hết thập niên 1930 thường được giới nghiên cứu gọi là thời hoàng kim của kiến trúc sân golf, với những cái tên như Harry Colt, Alister MacKenzie, Donald Ross, A.W. Tillinghast, Charles Blair Macdonald và Seth Raynor.

Những gương mặt làm nên nghề

Từ thập niên 1960, nhiều golf thủ chuyên nghiệp lập công ty thiết kế mang tên mình: Jack Nicklaus, Arnold Palmer, Gary Player, Greg Norman, Nick Faldo. Có người trực tiếp đi đất từng hố, có người chủ yếu duyệt ý tưởng do đội ngũ kiến trúc sư trong công ty triển khai. Khi đọc "sân do X thiết kế", nên hiểu đó là thương hiệu của cả một văn phòng.

Các bước của một dự án sân golf

Một sân 18 hố tiêu chuẩn thường chiếm vài chục héc-ta trở lên, tuỳ địa hình và quy mô khu nghỉ dưỡng đi kèm. Việc của kiến trúc sư trải qua nhiều giai đoạn:

1. Khảo sát khu đất. Đọc bản đồ địa hình, hướng gió chủ đạo, đường thoát nước tự nhiên, loại đất, cây lớn đáng giữ, vùng ngập, khu cần bảo tồn. Ở sân ven biển, phải hiểu cát di chuyển ra sao theo mùa.
2. Định tuyến (routing). Đây là bước quan trọng nhất. Kiến trúc sư xếp 18 hố trên khu đất sao cho hai vòng chín hố quay về gần nhà câu lạc bộ, các hố đổi hướng để người chơi gặp gió từ nhiều phía, đoạn đi bộ giữa green và tee kế tiếp ngắn, và những điểm đẹp nhất của khu đất được dùng đúng chỗ.
3. Thiết kế cơ sở. Vẽ từng hố: vị trí các bục tee, độ rộng fairway, hình dạng green, bẫy cát, hồ nước. Kèm theo là cao độ, độ dốc và hệ thống thoát nước.
4. Hồ sơ thi công và cấp phép. Bản vẽ chi tiết cho nhà thầu, tính khối lượng đào đắp, bố trí đường ống tưới, đường xe điện.
5. Tạo hình (shaping). Thợ lái máy ủi, máy đào nặn bề mặt theo ý đồ. Kiến trúc sư giỏi thường có mặt ở công trường nhiều tuần liền, vì nhiều chi tiết chỉ quyết được khi đứng tại chỗ.
6. Trồng cỏ và nuôi cỏ (grow-in). Từ khi gieo hoặc trải cỏ đến lúc mở cửa thường mất vài tháng đến hơn một năm, tuỳ loại cỏ và khí hậu.

Thiết kế các lựa chọn, không chỉ đặt chướng ngại

Giới kiến trúc sân golf thường chia ba trường phái tư duy:

• Trừng phạt (penal): đánh lệch là bị phạt nặng, ví dụ một hồ nước chắn ngang buộc mọi người phải bay qua. Dễ làm người chơi trung bình nản.
• Chiến lược (strategic): luôn có đường an toàn và đường mạo hiểm. Đường mạo hiểm thưởng cho cú đánh tốt bằng góc vào green dễ hơn. Old Course St Andrews và Augusta National là hai mẫu mực thường được nhắc.
• Anh hùng (heroic): người chơi tự chọn cắt bao nhiêu qua chướng ngại theo đường chéo — càng cắt nhiều càng gần, càng rủi ro.

Trong một sân thực tế, các kiểu này trộn lẫn. Điều kiến trúc sư giỏi theo đuổi là để người mới vẫn đi hết 18 hố vui vẻ, còn người giỏi vẫn phải suy nghĩ ở mỗi cú. Alister MacKenzie viết khá nhiều về ý này trong cuốn Golf Architecture (1920), một trong những sách nền của nghề.

Kiến trúc sư làm việc với ai

Một dự án sân golf không phải việc của một người. Kiến trúc sư phối hợp với:

• Chủ đầu tư — quyết định ngân sách, hạng sân (sân câu lạc bộ, sân nghỉ dưỡng hay sân tổ chức giải), số lượng biệt thự hay khách sạn xung quanh.
• Kỹ sư thuỷ lợi, kỹ sư tưới — đường ống, trạm bơm, hồ chứa.
• Chuyên gia nông học cỏ — chọn giống cỏ hợp khí hậu, nguồn nước, ngân sách chăm sóc.
• Nhà thầu chuyên thi công sân golf — đội tạo hình, đội lắp tưới, đội trồng cỏ.
• Người quản lý chăm sóc sân (superintendent) — người sẽ sống cùng sân sau khi kiến trúc sư rời đi. Thiết kế đẹp mà không ai chăm nổi là thiết kế hỏng.

Ở Mỹ có Hội Kiến trúc sư sân golf Mỹ (ASGCA, thành lập năm 1946); ở châu Âu có Viện Kiến trúc sư sân golf châu Âu (EIGCA). Các tổ chức này đặt tiêu chuẩn nghề và có chương trình đào tạo, nhưng nghề không đòi chứng chỉ bắt buộc như kiến trúc công trình. Nhiều người đi lên từ ngành nông học cỏ, kiến trúc cảnh quan hoặc từ đội thi công.

Kiến trúc sư nước ngoài ở sân golf Việt Nam

Phần lớn sân golf hiện đại ở Việt Nam do các văn phòng nước ngoài thiết kế, thường gắn với tên golf thủ nổi tiếng. Một số ví dụ dễ kiểm chứng:

• Greg Norman thiết kế sân Dunes của Danang Golf Club (BRG Đà Nẵng), mở cửa năm 2010, trên dải đồi cát ven biển Đà Nẵng.
• Colin Montgomerie đứng tên Montgomerie Links ở Điện Bàn, Quảng Nam (nay thuộc Đà Nẵng), mở cửa khoảng năm 2010.
• Nick Faldo thiết kế sân Laguna Lăng Cô ở Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế), xen giữa núi, ruộng lúa và bãi biển.
• Luke Donald thiết kế sân Bà Nà Hills ở Đà Nẵng, sân đầu tay của anh.

Điểm chung của các dự án này là khai thác cảnh quan: đồi cát, biển, núi. Cũng vì vậy, nhiều sân ven biển miền Trung được giới thiệu là "kiểu links", dù đặc điểm cỏ và mặt sân khác khá xa sân links Scotland thật.

Góc nhìn hôm nay: đọc sân như đọc một bản thiết kế

Lần tới khi ra sân, thử để ý vài điều mà kiến trúc sư đã cài sẵn:

• Đứng ở tee, nhìn xem bẫy cát đặt ở bên nào fairway. Nó thường nằm đúng chỗ người chơi muốn đặt bóng để có góc vào green đẹp nhất.
• Xem green nghiêng về phía nào và mép nào dốc mạnh. Đó là gợi ý nên tiếp cận từ hướng nào.
• Để ý thứ tự hố: sau một hố par 5 dài thường là một par 3 ngắn hay par 4 ngắn để đổi nhịp.
• Tìm bản đồ sân (yardage book, scorecard) để thấy cách 18 hố được xếp vào khu đất.

Muốn đọc thêm, có thể tìm Golf Architecture của Alister MacKenzie, The Anatomy of a Golf Course của Tom Doak, hoặc các bài phân tích sân của tạp chí chuyên ngành. Những cuốn này không dạy đánh golf mà dạy cách nhìn sân.